Blog

Współczesna edukacja staje przed ważnym zadaniem: przygotować dziecko nie tylko do poznawania świata, ale również do odpowiedzialnego współtworzenia jego przyszłości. W pedagogice freblowskiej droga ta rozpoczyna się od tego, co dziecku najbliższe – od działania, doświadczenia, relacji i zachwytu. Przyroda nie jest w niej jedynie tematem zajęć. Staje się przestrzenią codziennego życia, odkrywania i budowania rozumienia świata.

W Przedszkolu nr 2 „W Stumilowym Lesie” w Raszynie rozwijanie pedagogicznej dojrzałości przyrodniczej wpisuje się w systematyczną pracę z dziećmi. Ważnym miejscem tych doświadczeń jest Park im. Magdaleny Abakanowicz, oddalony od przedszkola o ok. 600 metrów. Regularne wyjścia pozwalają nam przenieść część procesu edukacyjnego poza mury placówki i uczynić najbliższą okolicę naturalną pracownią dziecięcego poznawania.

Od obecności do zachwytu

Pierwszym krokiem ku pedagogicznej dojrzałości przyrodniczej jest nauka cieszenia się obecnością w przyrodzie. Dziecko, które ma możliwość swobodnego przebywania wśród drzew, obserwowania nieba, słuchania dźwięków otoczenia czy odczuwania zmienności pogody, buduje osobistą relację z naturą.

Nie chodzi przy tym o nieustanne organizowanie zadań. Równie ważne jest pozostawienie przestrzeni na beztroskę, odpoczynek i spontaniczne odkrywanie. Podczas naszych wypraw zabieramy między innymi hamak, który rozwieszony między drzewami staje się miejscem swobodnego bujania i zatrzymania. Obok celów edukacyjnych jest więc czas na zwyczajne bycie w naturze.

Taka perspektywa bliska jest słowom Tadeusza Sławka:

„By ruszyć w podróż edukacji, trzeba by podróżujący zostali niejako uwiedzeni, zauroczeni, zaczarowani drogą, którą mają ruszyć”.

Edukacja przyrodnicza zaczyna się zatem nie od polecenia: „poznaj”, ale od doświadczenia: „zobacz, poczuj, zachwyć się”.

Dziecko jako sprawca własnego doświadczenia

W pedagogice freblowskiej dziecko nie jest biernym odbiorcą wiedzy. Jest aktywnym uczestnikiem procesu, który przygotowuje, doświadcza, wybiera, bada i interpretuje.

Już przygotowanie wyprawy staje się działaniem rozwijającym sprawstwo. Dzieci wspólnie pakują terenowy wózek, wybierając potrzebne wyposażenie: siedziska, koce, mikroskopy, kartki, podkładki czy ołówki. W zależności od planowanych aktywności zabieramy również freblowskie dary oraz materiały plastyczne. Dzieci uczestniczą więc nie tylko w samym wyjściu, ale również w organizowaniu warunków do wspólnego działania.

Każda wyprawa ma także swój wymiar wspólnotowy. Wspólny poczęstunek, przynoszony przez dzieci i dzielony w przestrzeni parku, staje się okazją do celebrowania czasu razem. Przyroda jest wówczas nie tylko miejscem nauki, ale również przestrzenią relacji.

Zmienić perspektywę, aby zobaczyć więcej

Jednym z działań, które szczególnie sprzyjają zachwytowi i uważności, jest „Spacer w koronach drzew”. Dzieci otrzymują niewielkie prostokątne lusterka i poruszając się powoli jedno za drugim, obserwują odbicie tego, co znajduje się nad nimi.

Ćwiczenie wymaga zaufania, koncentracji i współodpowiedzialności. Jednocześnie pozwala spojrzeć na znaną przestrzeń z zupełnie innej perspektywy. W lustrze pojawiają się konary, liście i fragmenty nieba. Dzieci często mają wrażenie, jakby na chwilę oderwały się od ziemi i znalazły wśród koron drzew.

Takie doświadczenia pokazują, że zachwyt nie wymaga niezwykłych miejsc. Czasem wystarczy zmienić sposób patrzenia.

Podobną funkcję pełni „Chwila uważności”. Dzieci otrzymują kartonowe ramki z wyciętymi konturami – liścia, motyla czy postaci. Przykładają je do różnych elementów naturalnego otoczenia: nieba, trawy, liści lub kory drzew. Za każdym razem ten sam kształt wygląda inaczej. Skrzydła motyla mogą wypełnić się strukturą liści, sukienka wzorem utworzonym przez korę drzewa, a samochód fragmentem nieba. Dzieci obserwują kolor, światło i fakturę, ucząc się, że natura jest zmienna i niezwykle różnorodna.

Twórczość, głos i wspólnota

Przyroda może być również przestrzenią dziecięcej ekspresji. „Galeria pod chmurką” łączy kontakt z naturą z literaturą, twórczością i komunikacją.

Czytamy dzieciom utwory literackie w parku, zachęcamy do swobodnych wypowiedzi i tworzenia ilustracji. Prace powstają indywidualnie na kartkach lub wspólnie na większym płótnie. Następnie aranżujemy je w przestrzeni parku, tworząc galerię, w której dzieci mogą prezentować swoje pomysły.

Jest to doświadczenie szczególnie ważne dla rozwijania sprawstwa. Dziecko nie tylko wykonuje polecenie – ma możliwość tworzenia, podejmowania decyzji i prezentowania efektów swojej pracy. Zabiera głos i doświadcza, że jego perspektywa jest ważna.

Jednocześnie dzieci uczą się słuchać innych. Każdy może zobaczyć ten sam fragment świata inaczej. Wysłuchanie wielu głosów pozwala zrozumieć, że różnorodność wzbogaca wspólnotę i poszerza nasze spojrzenie.

Od obserwacji do rozumienia zależności

Pedagogiczna dojrzałość przyrodnicza rozwija się stopniowo. Po radości z przebywania w naturze pojawia się doświadczanie i obserwowanie, następnie dostrzeganie zależności.

Dziecko zaczyna zauważać, że przyroda tworzy system wzajemnych powiązań. Rośliny potrzebują określonych warunków, zwierzęta zależą od swojego środowiska, a zmiana jednego elementu może wpływać na kolejne.

Kolejnym etapem jest dostrzeganie relacji przyroda – człowiek oraz człowiek – przyroda. Dziecko stopniowo odkrywa, że jest częścią środowiska. Korzysta z jego zasobów, ale jednocześnie może podejmować działania, które wspierają lub osłabiają jego dobrostan.

To prowadzi do kolejnego wymiaru edukacji – podejmowania decyzji w kwestiach środowiskowych. Codzienne wybory, dostosowane do możliwości dziecka, stają się pierwszym doświadczeniem odpowiedzialności i sprawstwa.

Być odpowiedzialnym za przyszłość

Najwyższy poziom pedagogicznej dojrzałości przyrodniczej wiąże się z odpowiedzialnością za przyszłość. Nie oznacza to obciążania dziecka globalnymi problemami, ale budowanie przekonania, że jego działania mają znaczenie.

Dziecko, które doświadcza swojej sprawczości, może stopniowo rozumieć, że troska o roślinę, szacunek dla zwierzęcia, ograniczanie odpadów czy oszczędzanie wody są elementami większej odpowiedzialności za wspólny świat.

Edukacja jako wspólna podróż

Podstawa programowa wychowania przedszkolnego obowiązująca od 1 września 2026 roku podkreśla znaczenie osobistego działania i zaangażowania dziecka. Zwraca również uwagę na konieczność organizowania regularnych aktywności na świeżym powietrzu oraz umożliwiania dzieciom dłuższego przebywania poza budynkiem przedszkola.

Dla naszej praktyki jest to ważne potwierdzenie kierunku, który realizujemy od dłuższego czasu. Regularna obecność w najbliższym środowisku pokazuje, że park, las, ogród czy nawet fragment zieleni mogą stać się wartościową przestrzenią edukacyjną.

Tadeusz Sławek przypomina również, że edukacja jest podróżą nie tylko dzieci, ale także dorosłych, którzy mają być ich przewodnikami. W pedagogice freblowskiej nauczyciel nie prowadzi dziecka po drodze w pełni zaprogramowanej. Towarzyszy, obserwuje, inspiruje i pozostawia miejsce na improwizację.

Od zachwytu do sprawstwa, od doświadczenia do rozumienia, od rozumienia do odpowiedzialności – tak można opisać freblowską drogę ku pedagogicznej dojrzałości przyrodniczej.

Być może właśnie od chwili, w której dziecko spojrzy w lustro i zobaczy nad sobą korony drzew, od obrazu motyla wypełnionego fakturą liści albo od wspólnej galerii stworzonej pod chmurami, rozpoczyna się coś znacznie ważniejszego niż pojedyncze zajęcie. Rozpoczyna się relacja ze światem – relacja, która może w przyszłości prowadzić do świadomego, odpowiedzialnego i sprawczego bycia jego częścią.